Meer dan alleen straf: wat zijn de gevolgen van een strafrechtelijke veroordeling?

Als u verdachte bent in een strafzaak, ligt uw focus waarschijnlijk op de zitting en de uitspraak van de rechter. Wat wordt de straf? Moet ik een boete betalen of een taakstraf uitvoeren? Toch zijn de gevolgen van de straf vaak niet voorbij na de uitvoering ervan. Een veroordeling kan namelijk langdurige gevolgen hebben voor uw verdere leven.

Als advocatenkantoor merken wij dat cliënten vaak verrast worden door deze zogenaamde 'indirecte gevolgen' van een straf. In dit artikel leggen wij uit wat u kunt verwachten na een veroordeling, met speciale aandacht voor de Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) en de opslag van DNA-materiaal.

De onzichtbare gevolgen van een strafrechtelijke veroordeling

De gevolgen van een strafrechtelijke vervolging kunnen ingrijpend zijn. Naast de directe straf die de rechter of de officier van justitie oplegt (zoals een celstraf, taakstraf of boete), kunnen er diverse andere maatregelen volgen. In de juridische literatuur worden dit ook wel 'collateral consequences' genoemd. Het zijn formele gevolgen die u kunnen beperken om volledig deel te nemen aan de samenleving.

Denk hierbij aan situaties zoals:

• Het verlies van uw baan of problemen bij het vinden van werk.

• Moeilijkheden bij het vinden van een woning of het afsluiten van verzekeringen.

• Het verliezen van uw rijbewijs of verblijfsstatus.

Laten we hier eens wat dieper op ingaan.

De impact op uw dagelijks leven

Allereerst het verlies van uw baan. Een veroordeling kan leiden tot ontslag als het feit onverenigbaar is met uw functie (denk aan fraude bij een financiële baan) of als u de verplichte VOG niet meer kunt krijgen. Ook bij sollicitaties mogen werkgevers u weigeren als het strafbare feit een risico vormt voor de functie, of als dit wettelijk verplicht is. 

Voor woningcorporaties geldt dat zij u niet zomaar mogen weigeren, maar wel als het om zware feiten gaat, zoals overlast of huurachterstand in combinatie met crimineel gedrag. Wat betreft verzekeringen, kunnen verzekeraars u weigeren voor specifieke verzekeringen (zoals een aansprakelijkheidsverzekering) als de veroordeling hen een te groot risico maakt. 

Ten slotte kunnen uw rijbewijs en verblijfsstatus in gevaar komen: een rechter kan een rijontzegging opleggen, en een veroordeling voor zwaardere feiten kan voor niet-Nederlanders leiden tot het intrekken van de verblijfsvergunning. Deze gevolgen zijn formeel geen straf, maar vormen vaak een aanzienlijke belemmering om weer volledig mee te doen in de maatschappij.

Twee andere specifieke gevolgen waar veel mensen mee te maken krijgen, zijn de screening voor een VOG en de verplichte afname van DNA.

De Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG)

Voor steeds meer banen, stages en vrijwilligerswerk is een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) nodig. Het aantal aanvragen hiervoor is de afgelopen jaren explosief gestegen.

Wanneer u een VOG aanvraagt, kijkt de dienst Justis naar uw justitiële verleden (uw strafblad). Het doel is tweeledig: de samenleving beschermen tegen risico's, maar ook ex-veroordeelden een kans geven om weer aan het werk te gaan.

Een strafblad betekent niet automatisch dat u geen VOG krijgt. Justis kijkt of het strafbare feit relevant is voor de functie die u wilt uitoefenen. Een veroordeling voor snelheidsovertredingen is bijvoorbeeld meestal geen probleem voor een baan in de administratie, maar wel voor een baan als chauffeur.

Justis kijkt meestal vier jaar terug in uw dossier. Bent u jonger dan 23 jaar? Dan geldt er vaak een verkorte termijn van twee jaar om uw kansen op de arbeidsmarkt niet onnodig te verkleinen. Let op: voor zedendelicten gelden veel strengere regels en wordt er niet gekeken naar deze verkorte termijn. Bij functies in de zorg of het onderwijs wordt een VOG bij zedendelicten bijna altijd geweigerd.

Opname van uw DNA in de databank

Een ander ingrijpend gevolg van een veroordeling is de verplichte afname van celmateriaal (DNA). Dit gebeurt op basis van de Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden.

Wanneer moet u DNA afstaan? U hoeft niet bij elk vergrijp DNA af te staan. Dit gebeurt in de regel alleen als u bent veroordeeld voor een misdrijf waarop een gevangenisstraf van vier jaar of meer staat, of specifieke andere ernstige misdrijven. Let op: ook na het accepteren van een strafbeschikking kan de verplichting tot DNA-afname volgen, als het gaat om een misdrijf uit het Wetboek van Strafrecht dat zwaar genoeg is. Het doel hiervan is het oplossen van toekomstige strafbare feiten en het voorkomen van herhaling.

Het DNA-profiel wordt opgeslagen in een landelijke databank bij het Nederlands Forensisch Instituut.

Hoe lang blijft uw DNA bewaard? Net als het strafblad, blijft uw DNA lang bewaard.

• Bij misdrijven met een strafmaximum van minder dan zes jaar: 20 jaar.

• Bij misdrijven met een strafmaximum van zes jaar of meer: 30 jaar.

• Bij bepaalde zedenmisdrijven: 80 jaar.

De lange bewaartermijn zorgt voor een langdurige inbreuk op uw persoonlijke levenssfeer, omdat de overheid uw identiteit permanent koppelt aan de databank. 

Speciale aandachtspunten voor minderjarigen

Voor jongeren onder de 18 jaar kunnen de gevolgen extra wrang uitpakken. Hoewel het jeugdstrafrecht bedoeld is om jongeren te helpen en te heropvoeden (pedagogisch karakter), werkt de regelgeving soms in hun nadeel.

Jongeren krijgen voor een strafbaar feit vaak een taakstraf opgelegd, omdat rechters dit leerzamer vinden dan een geldboete. Er is echter een onbedoeld effect: bij een taakstraf is DNA-afname vaak verplicht, terwijl dit bij een geldboete niet zo is.

Hierdoor komen minderjarigen verhoudingsgewijs vaker in de DNA-databank terecht dan volwassenen die voor hetzelfde feit een boete krijgen. Diverse instanties, zoals de Kinderombudsman en de Raad voor Strafrechtstoepassing, hebben hier kritiek op geuit omdat dit in strijd kan zijn met kinderrechten.

Tegen de afname van DNA kunt u bezwaar maken. Dit moet binnen twee weken nadat het materiaal is afgenomen. Hoewel de wet streng is, kan een rechter in bijzondere gevallen besluiten dat het bewaren van DNA onredelijk is, bijvoorbeeld gezien de jonge leeftijd of de omstandigheden van het feit.

Juridische bijstand bij strafrechtelijke veroordeling

De regels rondom VOG en DNA zijn complex en de belangen zijn groot. Een strafrechtelijke veroordeling stopt niet bij de uitspraak van de rechter; de echo ervan klinkt nog jaren door in registers en databanken.

Heeft u een oproep gekregen voor DNA-afname of wordt uw VOG geweigerd? Wacht dan niet af. Zeker bij DNA-afname is de termijn om bezwaar te maken zeer kort (14 dagen). Hendrickx, Vlielander, Van der Graaf Advocaten zijn gespecialiseerd in deze materie en kunnen voor u beoordelen of bezwaar maken zinvol is. Wij kijken daarbij kritisch naar uw persoonlijke omstandigheden en de proportionaliteit van de maatregel. Wilt u weten wat wij voor u kunnen betekenen? Neem dan vrijblijvend contact met ons op.