Bewijs in een rechtszaak: hoe werkt het en wat is de rol van de advocaat?

Als u betrokken raakt bij een juridisch geschil of strafzaak, bent u er waarschijnlijk van overtuigd dat u in uw recht staat. U weet wat er is gebeurd en wie er fout zat. Toch is ‘gelijk hebben’ in de rechtszaal iets heel anders dan ‘gelijk krijgen’. De rechter was er immers niet bij en moet varen op wat er op tafel wordt gelegd.

Wij merken dat onze cliënten bewijzen in strafzaken vaak zien als een discussie over de feiten. In werkelijkheid is het een ingewikkelde procedure die gaat over welk bewijs de rechter mag gebruiken en hoe zwaar dat meetelt. Omdat de juridische praktijk vaak ingewikkelder is dan verwacht, leggen wij in dit artikel uit hoe de regels rondom bewijs het verschil kunnen maken tussen winst en verlies.

De spelregels: wie moet wat bewijzen?

In het recht is niet alles wat waar is, ook automatisch bruikbaar of doorslaggevend. Er gelden strikte regels over wie de feiten moet aantonen. Dit verschilt sterk per type rechtszaak.

• Civiel recht: In het civiele recht (bijvoorbeeld bij een conflict met een buurman of werkgever) geldt vaak: wie eist, die bewijst. Hier heeft u als partij een zogeheten bewijsaandraagplicht. Dit betekent dat u zelf actief met documenten, foto’s of getuigenverklaringen moet komen om uw stelling te onderbouwen. Doet u dit niet, of onvoldoende? Dan kan de rechter uw vordering afwijzen, simpelweg omdat de feiten niet zijn vastgesteld.

• Strafrecht: In het strafrecht liggen de kaarten echter anders geschud. Hier staat de bescherming van de burger centraal en gelden andere regels voor de bewijslast strafrecht.

De bewijslast in het strafrecht

Als u verdachte bent in een strafzaak, hoeft u uw onschuld niet te bewijzen. De bewijslast ligt namelijk volledig bij het Openbaar Ministerie (OM). De officier van justitie moet aantonen dat u het strafbare feit heeft gepleegd, en niet andersom. Dit is een fundamenteel beginsel van onze rechtsstaat.

Toch betekent dit niet dat u achterover kunt leunen. Het bewijs in strafzaken moet aan twee harde eisen voldoen: het moet wettig zijn (verkregen volgens de regels) en overtuigend zijn (de rechter moet geloven dat u het gedaan heeft).

Soorten en waardering van bewijs in een rechtszaak

De wet kent verschillende typen bewijs. De juridische waarde ervan verschilt sterk:

• Schriftelijk bewijs: In het strafrecht gaat dit vaak om processen-verbaal, deskundigenrapporten en bankafschriften. In het civiele recht om contracten, facturen en correspondentie (e-mails, WhatsApp).

• Getuigenverklaringen: Mensen die aanwezig waren bij afspraken of gebeurtenissen kunnen worden gehoord. In het strafrecht gelden hier wettelijke bewijsminima voor.

• Deskundigenbewijs: Rapporten van experts, zoals het NFI (Nederlands Forensisch Instituut), medisch deskundigen of bouwkundigen, zijn essentieel bij technische of complexe geschillen.

• Foto’s, video’s en geluidsopnamen: Dit zijn sterke bewijsmiddelen, maar de regels rond privacy en rechtmatigheid moeten strikt in acht worden genomen.

• Eigen verklaring: Uw eigen verklaring kan meespelen, maar weegt in het strafrecht alleen mee in combinatie met ander, onafhankelijk bewijs.

Hoe beoordeelt de rechter bewijs?

De rechter kijkt naar de betrouwbaarheid en consistentie van het bewijs, maar is gebonden aan specifieke regels. In het strafrecht is de rechter gebonden aan het wettelijk bewijsminimum: één getuigenverklaring is onvoldoende om tot een bewezenverklaring te komen (unus testis, nullus testis). Er is altijd aanvullend bewijs nodig. Pas als er voldoende wettig bewijs is, mag de rechter tot de overtuiging komen. Blijft er redelijke twijfel, dan volgt vrijspraak.

Als advocaat kijken wij echter niet alleen naar wát er aan bewijs ligt, maar vooral naar hóé dit daar is gekomen.

Is het bewijs wel eerlijk verkregen?

In de jacht op een veroordeling maakt de politie soms fouten. Er wordt bijvoorbeeld een woning doorzocht zonder machtiging, een telefoongesprek afgeluisterd zonder toestemming, of een verdachte wordt verhoord zonder op zijn zwijgrecht te zijn gewezen.

In dat geval spreken we van onrechtmatig verkregen bewijs. Dit is een belangrijk verweer in strafzaken. Als de politie zich niet aan de spelregels houdt, kan de rechter besluiten dat dit bewijs niet mag meetellen voor de veroordeling (bewijsuitsluiting).

Dit kan grote gevolgen hebben. Als het onrechtmatige bewijs (bijvoorbeeld een gevonden wapen bij een illegale fouillering) wordt uitgesloten, blijft er soms te weinig over om de bewijslast rond te krijgen. Dit kan leiden tot vrijspraak, zelfs als het feitelijk duidelijk is wat er is gebeurd. Vormfouten zijn dus geen ‘technische trucjes’, maar essentiële waarborgen voor een eerlijk proces.

De actieve rol van de advocaat

Een goede advocaat doet meer dan alleen controleren of de politie fouten heeft gemaakt. Juist omdat de officier van justitie probeert een strafrechtelijke veroordeling te krijgen, is het aan de verdediging om een ander licht op de zaak te werpen.

Hoewel u geen bewijslast heeft, is het vaak strategisch slim om zelf met ontlastend bewijs te komen. Uw advocaat kan bijvoorbeeld:

• Getuigen oproepen die uw alibi bevestigen of de betrouwbaarheid van de aangever betwisten.

• Deskundigen inschakelen om forensisch bewijs te her-analyseren.

• Camerabeelden opvragen die de politie ‘vergeten’ is aan het dossier toe te voegen.

Een voorbeeld uit de praktijk

Om u een concreet beeld te geven van de rol van de advocaat in de bewijsvoering, lichten wij een praktijksituatie toe:

Een DNA-spoor in de verkeerde context: Onze cliënt wordt verdacht van een ernstig misdrijf, puur op basis van een aangetroffen DNA-spoor. De bewijslast leunt zwaar op dit spoor. Wij schakelden een onafhankelijke forensische deskundige in die vaststelde dat het spoor niet direct afkomstig was van een confrontatie, maar mogelijk van secundaire overdracht (het spoor kwam via een derde persoon bij het slachtoffer terecht). Door dit ontlastende bewijs kreeg het OM de zaak niet bewezen.

Juridische bijstand maakt het verschil

Het verzamelen en beoordelen van bewijs is specialistisch werk. Een kleine nuance in een getuigenverklaring of een ontbrekende handtekening in een proces-verbaal kan de uitkomst van uw zaak volledig veranderen. Of het nu gaat om het aanvechten van onrechtmatig verkregen bewijs of het opbouwen van een dossier in een civiele procedure: expertise is onmisbaar.

Twijfelt u aan de bewijswaarde in uw zaak, of wenst u een kritische analyse van de volledigheid en rechtmatigheid van het OM-dossier? Bij Hendrickx, Vlielander, Van der Graaf Advocaten zijn we gespecialiseerd in het strategisch beoordelen van bewijsmateriaal. Wij kijken kritisch of er voldoende wettig en overtuigend bewijs is en vechten voor uw belangen.