Ethiek in de advocatuur: de balans tussen partijdigheid en integriteit

In de advocatuur wordt ons vaak dezelfde vraag gesteld. Het gebeurt op verjaardagen, tijdens netwerkborrels of in privégesprekken. De vraag luidt: "Hoe kunt u iemand verdedigen van wie u weet dat hij schuldig is?" Of in een civiele context: "Hoe kunt u opkomen voor een bedrijf dat duidelijk fout zit?"

Het zijn begrijpelijke vragen. Ze raken de kern van menselijke normen en waarden. Toch is het antwoord op deze vragen niet gebaseerd op een persoonlijk gevoel, maar op de fundamenten van onze rechtsstaat. Voor een advocaat draait het werk niet alleen om wetboeken en regels, maar juist om de ethische rol die hij of zij vervult in het juridische speelveld. In dit artikel leggen wij uit hoe die ethiek werkt, wat de rol van een advocaat precies is en waar de grenzen liggen.

De kernwaarde: partijdigheid

Een van de belangrijkste kenmerken van een advocaat is partijdigheid. In tegenstelling tot een rechter, die onafhankelijk en onpartijdig moet zijn, is de advocaat er per definitie voor slechts één partij: de cliënt. Hét kenmerk van een advocaat is opkomen voor de belangen van zijn cliënt, wie dat ook is en wat hij ook heeft gedaan.

Dit betekent echter niet dat een advocaat blindelings alles moet doen wat de cliënt vraagt. Partijdigheid betekent dat de advocaat de belangen van de cliënt centraal stelt en fungeert als zijn spreekbuis. Het rechtssysteem in Nederland is zo ingericht dat de waarheid het beste boven tafel komt als beide kanten van een zaak zo sterk mogelijk worden belicht. Binnen het strafrecht belicht de officier van justitie (in strafzaken) of de wederpartij (in civiele zaken) de ene kant, de advocaat belicht de andere kant. De rechter weegt deze standpunten vervolgens af. Als een advocaat zijn eigen morele oordeel zou stellen boven het belang van de cliënt, werkt dit systeem niet meer.

Iedereen heeft recht op verdediging

Een fundamenteel principe in onze democratie is dat iedereen recht heeft op juridische bijstand. Dit recht geldt niet alleen voor onschuldige mensen of sympathieke bedrijven. Het geldt juist ook voor mensen die verdacht worden van ernstige feiten of organisaties die onder vuur liggen.

Als advocaten alleen cliënten zouden bijstaan met wie zij zich persoonlijk volledig kunnen identificeren, zouden veel mensen zonder verdediging komen te staan. Maar een advocaat verdedigt de persoon (of het bedrijf) en diens rechten als verdachte, niet de daad. Ook iemand die een fout heeft begaan, heeft er recht op dat de regels van de wet correct worden toegepast. Is het bewijs wel rechtmatig verkregen? Klopt de strafmaat wel met wat gebruikelijk is? Worden de regels eerlijk gevolgd? Het is de taak van de advocaat om daarop toe te zien, ongeacht zijn persoonlijke mening over de feiten.

Onafhankelijkheid en professionele afstand

Hoewel een advocaat partijdig is, moet hij tegelijkertijd onafhankelijk blijven. Onafhankelijkheid betekent hier dat de advocaat zich niet laat leiden door emoties van buitenaf, de publieke opinie, of zelfs de emoties van de cliënt.

Een advocaat moet voldoende professionele afstand bewaren om de zaak zakelijk en juridisch scherp te kunnen beoordelen. Als een advocaat zich moreel te veel verbindt met de zaak, verliest hij zijn scherpte. Andersom geldt ook: als een advocaat de daden van zijn cliënt persoonlijk veroordeelt, kan hij die cliënt niet goed verdedigen.

De kunst van het vak is dus om persoonlijke opvattingen te scheiden van de professionele taak. Een advocaat kan privé vinden dat bepaald gedrag verwerpelijk is, maar in zijn rol als raadsman kijkt hij naar de juridische werkelijkheid. De vraag is niet: Vind ik dit goed?, maar: Wat is de juridische positie van mijn cliënt en hoe kan ik die het beste verdedigen?

De ethische verantwoordelijkheid van de advocaat

Betekent dit dat alles mag? Zeker niet. Een advocaat is partijdig, maar mag nooit handelen in strijd met de wet of de gedragsregels van de advocatuur. Een advocaat mag bijvoorbeeld nooit liegen tegen de rechter. Hij mag geen bewijs vervalsen en hij mag niet meewerken aan criminele activiteiten.

Hier komt de eigen ethische verantwoordelijkheid van de advocaat om de hoek kijken. Er is een grens aan wat een advocaat kan en mag doen. Als een cliënt verlangt dat de advocaat onwaarheden vertelt of een onwettige constructie opzet, moet de advocaat weigeren. Op dat moment weegt de integriteit van de advocaat zwaarder dan het belang van de cliënt.

Daarnaast heeft een advocaat in Nederland de rol van dominus litis. Dit betekent dat de advocaat de regie over de zaak voert. De cliënt bepaalt het doel (bijvoorbeeld: vrijspraak of schadevergoeding), maar de advocaat bepaalt de weg daarheen. Als een cliënt een strategie wil volgen die de advocaat ethisch of juridisch onjuist vindt, kan de advocaat de opdracht teruggeven. Een advocaat is immers geen ‘huurling’ die simpelweg uitvoert wat er gevraagd wordt, maar een juridisch specialist met een eigen beroepseer.

Het beroepsgeheim: de basis van vertrouwen

Een ander belangrijk ethisch aspect is het beroepsgeheim. Alles wat een cliënt met zijn advocaat bespreekt, is strikt vertrouwelijk. Dit kan voor buitenstaanders lastig te begrijpen zijn. Stel dat een cliënt aan zijn advocaat vertelt dat hij schuldig is, maar de politie heeft geen bewijs. Mag de advocaat dan zwijgen? Ja, dat moet zelfs.

Het beroepsgeheim is er niet om criminelen te beschermen, maar om ervoor te zorgen dat iedereen vrijuit met een juridisch adviseur kan spreken. Zonder deze geheimhouding zou een cliënt nooit eerlijk durven zijn over zijn situatie, waardoor de advocaat hem niet goed kan helpen. De maatschappij heeft er belang bij dat mensen juridisch advies kunnen inwinnen zonder angst dat dit later tegen hen wordt gebruikt.

Natuurlijk zijn er ook hier uitzonderingen, bijvoorbeeld als er sprake is van direct gevaar voor iemands leven. Maar in de basis gaat het beroepsgeheim heel ver. Het is een fundamentele waarde die de advocaat in staat stelt zijn werk te doen, zelfs als hij kennis heeft van feiten die voor de buitenwereld verborgen blijven.

Een eerlijk proces

Ethiek is in het werkveld van de advocatuur dus een complex onderwerp. Als een advocaat iemand bijstaat die iets heeft gedaan waar men zich als mens moeilijk in kan vinden, is dat geen teken van een gebrek aan moraal. Integendeel: het is een teken van professionaliteit. Het toont aan dat de advocaat de basisprincipes van onze rechtsstaat, dat iedereen recht heeft op een eerlijk proces en verdediging,  serieus neemt en bewaakt. 

Zit u met een juridische vraag of loopt u tegen een complexe uitdaging aan? Neem dan gerust contact met ons op voor een helder advies. Hendrickx, Vlielander, Van der Graaf Advocaten staat u graag bij met de vereiste expertise en een scherp moreel kompas.